Ana Sayfa Genel Meme Başı Derisinde ve Meme Başı Deliği Etrafında Sağım Makinalarının Neden Olduğu...

Meme Başı Derisinde ve Meme Başı Deliği Etrafında Sağım Makinalarının Neden Olduğu Değişiklikler

8
0
Paylaş

Prof.Dr. Ayhan BAŞTAN

Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi

Doğum ve Jinekoloji Anabilim Dalı Başkanı

 

Meme başı derisi ve meme başının son bölümünün bütünlüğünün korunması; etkili bir mastitis kontrol programının önemli bir parçasıdır. Meme başında özellikle de meme başı sinusunun üzerindeki deride, meme başının son kısmındaki meme başı kanalındaki değişiklikler yeni meme içi enfeksiyon riskini artırmaktadır.

Şekil. Meme sağlığı açısından memenin en önemli bölümü

İneklerde meme başı derisinin sağlığının etkileyen enfeksiyöz ve enfeksiyöz olmayan birçok faktör bulunmaktadır. Enfeksiyöz olmayan faktörler meme başında kısa, orta ve uzun vadede birtakım değişikliklere neden olmaktadır. Meme başı derisinde kısa sürede oluşan değişiklikler (tek sağım sonrası); renk değişiklikleri, meme  başının son bölümünde ve meme başı sinusu üzerindeki deride şişme, sertleşme ve ostium papillare’deki açıklıktır.

Resim. Sağım kadehine bağlı meme derisinde şekillenen ezilme

Orta vadede ise (birkaç gün veya haftada) meme başı derisinin yapısı değişir ve peteşiyel kanama insidensi artar. Enfeksiyöz olmayan faktörler uzun sürede meme başı derisinde hiperkeratozis, (2-8 haftalarda), meme başının hacminde değişiklik, fibrozis ile meme başında kalınlaşmaya (birkaç ay sonra) sebep olmaktadır.

Sağım makinalarının meme başı sağlığı üzerine kısa süreli etkiler; sağım makinaları veya sağım yönetimi (sağıma ilişkin) hatalarına bağlıdır. Sağımdan hemen sonra meme başının renginde, sertliğinde, kalınlığında ve hacminde değişiklik olmaktadır.

 

Meme Başında Sağım Makinalarına Bağlı Kısa Sürede Meydana Gelen Değişiklikler

 

  1. Renk Değişiklikleri

 

Bazı meme başları sağım başlıkları çıkarıldığı zaman belirgin şekilde kızarmış haldedir. Bazıları ise sağım başlıklarının çıkarılmasından 30-60 sn içinde kızarırlar. Bazen de son derece nadir olarak sağım başlıkları çıkarıldıktan sonra meme başı derisinin rengi mavi siyanotik olabilir.

Resim. Sağım sonrası meme başlarında kızarıklık.

 

Resim. Sağım sonrası memedeki değişiklikler a) normal renkte, (b) kızarık, (c) mavi renkte meme başının görünümü

Özellikle kısa ve ince meme başlarında bu değişiklikler çok daha belirgindir. Meme başında renk değişikliğine; sıklıkla sağım süresinin uzaması ve iç lastiklerin geniş olması, nadiren de sağım başlıklarının ağırlığının fazla oluşu, vakum yüksekliği ile pulzasyon hataları veya meme başı hacmi ile uyumsuz iç lastiklerin kullanımı neden olmaktadır. Meme başı renk değişikliği değerlendirilir iken siyah renkli meme başları değerlendirme dışı tutulmalıdır. Çünkü siyah renkli meme başlarında sağıma ilişkin değişiklikleri görmek mümkün değildir. Meme başı renk değişikliğini incelemek için muayeneyi sağım başlıklarının çıkarılmasını izleyen bir dakika içinde yapmak gereklidir.

Meme başı rengi, normal (pembe), kızarmış ve mavi renkte diye değerlendirilir. Renk değişikliğine bakarak sağım makinası veya sağım yönetimi hakkında bir bilgi edinilir.

Meme başının üst  bölümlerinde şişliğe, geniş hacimli iç lastiklerin kullanılması, sağım süresinin uzaması ve sağım başlıklarının sürtünmesi neden olmaktadır.

Resim. Meme başının üst bölümünde şişlik

Meme başının şişlik yönünden muayenesi sağım başlıklarının çıkarılmasını izleyen 1 dk içinde yapılmalıdır. Bu değerlendirme meme başı normal (halka oluşumu yoktur, şişkinlik çok az veya yoktur) ve belirgin şişkinlik vardır veya palpe edilebilen halka oluşumu vardır şeklinde yorumlanır.

 

  1. Meme Başı Kaidesinde veya Yakınında Şişme

 

Sağımdan sonra meme başı muayene edildiğinde, meme başının üst bölümünde gözle görülebilen bir çizgi vardır. Aynı zamanda meme başı kaidesi yakınında sağımdan sonra gözle görülebilen bir şişkinlik olmaktadır. Sağım sonrası görülen bu şişkinlik meme ödemi ile karıştırılmaktadır. O nedenle meme başının değerlendirilmesi doğumu izleyen ilk hafta içinde yapılmamalıdır.

Resim. Meme başı kaidesinde halka oluşumu
  1. Meme Başı Kaidesinde veya Yakınında Sertlik

 

Sağımdan sonra memeye dokunulduğunda meme başı yumuşaktır ve hemen kontrakte olur. Oysa bazı meme başları sağımdan sonra şişkindir veya serttir, dokunmaya herhangi bir reaksiyon göstermez, aynı zamanda meme başları düzleşmiştir. Ciddi olgularda meme başının son bölümünün hacmi küçülmektedir. Bu duruma özellikle iç lastiklerin sert olması, iç lastiklerin içindeki basıncın yüksek oluşu, D fazının uzaması veya iç lastiklerin tam olarak açılmaması neden olmaktadır.

 

 

 

Resim. Yukarıda meme başı kaidesinde sertlik ve şişme şekillenen, altta solda sağımdan sonra kontrakte, sağda ise meme başında sertlik şekillenmesi gösterilmiştir.

Meme başının son bölümünde şişmeye sağımın uzun sürmesi, geniş hacimli iç lastiklerin kullanılması, vakum yüksekliği, pulzasyon hataları, pulzasyonda dinlenme fazındaki yetersizlikler veya pulzasyonun A ve C fazının kısa sürmesi sebep olmaktadır.

Sağım sonrası sağım makinalarına bağlı meme başlarının yapısı da değişebilir. Bu durum sağım yönteminin değerlendirilmesi bakımından önemlidir. Sağım sonrası meme başının son bölümü palpasyon ile normal (yumuşak ve esnek) ve sert, şişkin veya ciddi şekilde düzleşmiş olarak değerlendirilir.

 

  1. Meme Başı Orifisyumunda Açılma

 

Sağımdan sonra meme kanalının dışarı açılan deliği kapalı, hafif açık ve nadiren de huni gibi açık olabilmektedir. Meme başı deliğinde açılmaya neden olan faktörler; yüksek vakum, sağım süresinin uzaması, iç lastik ağızlarının şekli ve nadiren de sağım pençesinin ağır olmasıdır.

Sağımdan 1 dk sonra meme başı orifisyumunun açıklığı, kapalı ve açık (2 mm’den fazla) diye değerlendirilir.

Resim. Soldaki resimde normal sağda ise meme başı orifisiyumda açıklık görülmektedir.

 

 

 

 

 

 

Meme Başında Orta Sürede Meydana Gelen Değişiklikler

 

Meme başında sağım makinasının neden olduğu değişikliklerden en önemlisi; peteşiyel kanamalardır. Meme başı derisinde orta vadede değişikliklere sert, rüzgarlı ve aşırı soğuk hava şartları bazı biyolojik ve kimyasal faktörler neden olabilmektedir. Meme başında orta vadede değişiklik olarak; meme başı derisinde elastikiyet kaybı ve damarlarda yıkıma rastlanmaktadır.

Resim. Sağım makinaları hatalarına bağlı meme derisinde şekillenen peteşiyel kanama

 

Resim. Sağım makinaları hatalarına bağlı meme derisinde şekillenen peteşiyel kanama

 

Kuru ve pullanmış meme başı derisi bakterilerin kolonizasyonu için uygun bir yerdir. Bu tür durumlarda meme içi yeni enfeksiyon riski artmaktadır. Bununla birlikte meme başı derisinin elastikiyeti kaybolur ise sütün oksitosin etkisiyle indirilmesi de olumsuz etkilenmektedir.

 

  1. Meme Başı Derisindeki Değişiklikler

 

Sağlıklı meme başı derisi dermal tabakadan köken alan ve bakterilerin çoğalmalarını engelleyen koruyucu yağ asitleri ile kaplıdır. Meme başı derisi soğuk, ıslak veya rüzgara maruz kaldığında sağım makinası ile sağılan meme başlarında irritasyon ve çatlak oluşmakta bu durumda meme derisi üzerindeki koruyucu tabaka uzaklaşmakta ve özellikle de S. aureus gibi bakterilerin meme başı derisine kolonizasyonu artmaktadır. Soğuk, ıslak veya çamur meme başı derisinin sertliğini ve kalınlığını artırmaktadır. Bu faktörler meme başı derisinde kurumaya da neden olduğundan meme derisi elastikiyetini kaybetmektedir.

Sağım makinaları meme başında çatlak oluşumunu hızlandırmaktadır. Ayrıca meme başı dezenfeksiyonu amacıyla kullanılan konsantre solüsyonlar (özellikle soğuk ve sert rüzgarlı havalarda) meme başı derisinde çatlak oluşumuna yol açmaktadır. Bu nedenle bu tür havalarda sağımdan sonra meme başı derisinin nemli tutulmaya çalışılması, meme başı derisinin sağlığının korunması açısından önemlidir.

 

Resim. Sağda normal, ortada çatlak şekillenmiş, solda ise pullanmış meme başı derisinin görünümü.

 

Meme başı derisinde sınıflandırma; normal (düz parlak, yumuşak ve sağlıklı deri), kuru (pullu, pürüzlü fakat çatlak yok) ve açık lezyonlu (çatlak, mavi nokta) şeklinde yapılmaktadır.

 

  1. Damarlarda Yıkım

 

Meme başındaki peteşiler veya geniş kanama odakları damar yıkımının göstergesidir. Damar yıkımları ise yüksek vakum veya sağım süresinin uzaması ve pulzasyon anormalliklerinin sonucudur. Dar çaplı iç lastiklerin kullanılması, vakum ayarının yapılması ve sağım bittiğinde sağım başlıklarının meme başından otomatik olarak uzaklaştırıldığı sistemlerin kullanılması ile meme başında meydana gelen damarsal yıkım riski azaltılabilinir.

 

Meme Başında Uzun Sürede Meydana Gelen Değişiklikler

 

Meme başının son bölümünde şekillenen hiperkeratozis (pürüzlenme, kornifikasyon) dinamik bir durumdur. Hiperkeratozis; bireysel veya sürüde özellikle aşırı soğuk veya ani değişen havalarda, birkaç gün içinde bile oluşabilmektedir. Genelde meme başının son bölümünde keratin tabakanın çoğalması için 2-8 haftalık bir süreç gerekmektedir.

 

 

 

 

 

 

Resim. Meme başında solda hafif ve sağda orta derecede hiperkeratozis görülmektedir.

Resim. Meme başında ileri dereceli hiperkeratozis

 

Mevsimsel hava değişikliğinin yanısıra hiperkeratozis oluşumu; meme başının son bölümünün şekli, ineğin süt verim düzeyi ve yaşı, laktasyon dönemi, sağım yönetimi ile makinasına bağlı (özellikle memeden süt akışının yavaş olması veya sağım süresinin uzaması) birçok faktörden etkilenmektedir. Bu faktörlerin yanısıra meme başı dezenfeksiyonunda kullanılan solüsyonlara ve sağıma hazırlık ile sağım başlıklarının takılması arasında geçen süre de hiperkeratoz oluşumunda etkilidir.

Yukarıdaki açıklamalarda da anlaşılacağı üzere meme başı derisi veya meme başının son bölümünde meydana gelen değişiklikler genellikle sağım makinasına ilişkindir. O nedenle sağım makinalarının bu konudaki önemini bir kez daha irdelemekte yarar vardır.

Sağım makinalarının mekanik etkilerinin meme başlarında travma oluşmasında önemli rolleri bulunmaktadır. Sağım makinalarının fonksiyon bozuklukları ve uygun olmayan sağım başlıkları (iç lastiklerde çatlak, yırtık veya sertleşme gibi), meme başı derisinde değişik derecelerde hasara neden olabilmektedir. Bu hasarlar; ya sağım makinalarının neden olduğu direkt travmanın ya da indirekt olarak meme başında uzun sürede meydana gelen dejeneratif değişikliklerin sonucudur. Meme başındaki dejeneratif değişiklikler; meme başının normal kan dolaşımını bozmaktadır. Kan dolaşım bozukluğu sonrası ise meme başı derisinde renk değişikliği, ödem, konjesyon, peteşiyel   kanama ve hiperkeratozis şekillenmektedir. Bu nedenlerden dolayı meme başının kan ve lenf dolaşımının normal olabilmesi için sağım makinalarının pulzasyonu uygun olmalıdır.

 

 

 

 

 

Resim. Sağım makinasının meme başında oluşturduğu konjesyon ve ödem (solda), sağda ise peteşiyel kanama odakları görülmektedir.

 

Sağım makinalarından kaynaklanan sorunlar; vakum düzensizlikleri, vakum regülatörünün kirli olması, vakum pompasının kapasitesindeki yetersizlik, iç lastiklere  ait sorunlar, pulzasyon hataları ve sağım makinalarının düzenli bakımlarının yapılmamasından kaynaklanmaktadır. Belirtilen hatalara bağlı olarak meme başı derisinde renk değişiklikleri, ödem, konjesyon, kanama ve hiperkeratozis şekillenmektedir.

Sağım makinalarının meme başlarında neden olduğu renk değişikliklerini, kısa meme başlarında daha sık görmek mümkündür.

Sağım süresinin uzaması, vakumun yüksek olması, zayıf masaj ve iç lastiğin geniş olması; meme başında peteşiyel kanamalara, iç lastiklerin geniş, dar ve sert olması, yüksek vakum, aşırı sağım ise ödeme neden olmaktadır. Meme başı derisindeki kalınlaşmaya ise sağım süresinin uzaması, iç lastiklerinin çapının geniş olması, yüksek vakum, pulzasyon hataları, pulzasyonun dinlenme fazının yetersizliği veya pulzasyon sırasında A ve C fazlarının kısa sürmesi sebep olmaktadır.

Sağım makinalarının normal ayarları bozulduğunda; vakum yükselir bunun sonucu meme aşırı gerilir, meme sarnıcının dolması, meme başı sinusunun dolmasına ayak uyduramaz ve meme başları sağım kadehlerinin içine iyice çekilir.

Resim. Aşırı vakuma bağlı meme başlarının sağım kadehi içine iyice çekilmesi

 

Bu durumda inek ağrı duyar, süt indirilme hızı yavaşlar veya tamamen durur. Bu durumda sağım süresi uzar, meme başları solgun kırmızı veya mavi renktedir, uçları kalın ve ödemli, meme başı deliğinin son kısmı ise değişik derecelerde prolabe olur. Meme ve meme başı derisi ve memenin uç kısmında meydana gelen bu değişiklikler mastitis riskini artırır.

Resim. Aşırı vakuma bağlı meme başı derisinde kızarıklık ve uç kısmındaki değişiklikler

 

Sonuç olarak sağım makinalarına ilişkin özellikle meme başı derisi ve uç kısmında meydana gelebilecek problemleri önlemek için sağım makinalarının periyodik bakımları ve ayarları üretici firmalarca kabul edilen uzman kişilerce düzenli yapılmalıdır. Meme başı problemleri sağım makinasının hatalarına bağlı şekillenmiş ise hataların düzeltilmesinden bir süre sonra meme başındaki değişiklikler normale dönecektir. Bu konuda unutulmaması gerekli bir başka gerçekte bu makinaların insanlar tarafından kullanıldığıdır. Sağımın işini iyi bilen profesyonel kişilerce yapılması sağım makinalarına ilişkin hataların asgariye indirilmesine de yardımcı olacaktır.

 

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here